Watermolens en watermolenlandschappen zijn het resultaat van een ingenieuze samenwerking waar water, bodem, natuur, economie en mensen nauw met elkaar zijn verweven. Deze historische landschappen vertellen niet alleen hoe Gelderland zich heeft ontwikkeld in de afgelopen eeuwen, maar bieden ook inzichten voor de toekomst.
De Gelderse Erfgoed Alliantie deed verkennend onderzoek naar deze watermolenlandschappen en presenteerde op 17 september een opgaveschets. Hoe kunnen we leren van het verleden voor hedendaagse opgaven en welke kansen bieden historische watermolenlandschappen?
Watermolens speelden een cruciale rol in de landschappelijke, landbouwkundige en economische ontwikkeling van Gelderland. Zij staan op logische plekken in het landschap; langs een beek, kwelbeek of een door de mens gegraven sprengbeek of stadsgracht. De benodigde waterkracht was een gevolg van hoogteverschillen in het landschap. Van de laaglandbeken in de Achterhoek tot de sprengenbeken op de Veluwe en de watermolens in onze steden: mensen gebruikten het water, pasten het landschap aan, werkten samen en innoveerden. Ze maalden graan, maakten papier, persten olie en zaagden hout. Ze hielden water vast en voerden het af. Zo ontstonden landschappen waarin functies, belangen en mensen voortdurend met elkaar verbonden waren.
Juist die samenhang maakt watermolenlandschappen relevant voor hedendaagse opgaven en biedt aanknopingspunten voor een duurzame inrichting van onze leefomgeving. Dat is juist nu interessant. Gelderland is op zoek naar ruimte voor water, natuur, klimaatadaptatie, landbouw, wonen, energie en recreatie. Vaak worden die opgaven afzonderlijk bekeken, maar het watermolenlandschap nodigt uit om opnieuw naar het geheel te kijken.
Door te begrijpen hoe deze landschappen functioneerden, kunnen we onderzoeken welke lessen en mogelijkheden zij kunnen bieden. Daarvoor moeten we wel anders naar watermolens kijken. Niet als losstaande monumenten of romantische objecten uit het verleden, maar als onderdeel van een ensemble, een watersysteem, een landschap én een gemeenschap.
Onderzoek en opgaveschets
De Gelderse Erfgoed Alliantie deed op verzoek van Provincie Gelderland een verkennend onderzoek naar historische watermolenlandschappen. Er werd onder meer gekeken hoe deze watersystemen en het omliggende landschap opnieuw een rol kunnen spelen in ruimtelijke transities rond natuur, water en klimaatadaptatie.
Aan de basis lagen gesprekken met onder meer molenaars, erfgoedeigenaren, waterschappen, natuurorganisaties en overheden. De resultaten zijn samengebracht in de publicatie ‘Schetsen aan Gelderse Watermolenlandschappen: vergeten watersystemen als sleutel voor een toekomstbestendige leefomgeving’. De publicatie is nadrukkelijk geen eindpunt, maar dient als uitnodiging om verder te kijken, kennis te verdiepen en samen te ontdekken welke rol deze eeuwenoude landschappen anno nu kunnen spelen.
Elyze Storms-Smeets (Gelderse Erfgoed Alliantie): “We hebben het afgelopen jaar veel inzichten opgedaan in onze verkenning, samen met de community of practice van molenaars, waterschappen, bekenstichtingen, terreinbeheerders en veel andere direct betrokkenen. Er is enorm veel enthousiasme en energie ontstaan rondom watermolenlandschappen. Echt geweldig dat we hier, dankzij de provincie, mee verder kunnen. We gaan de komende twee jaar aan de slag met verschillende vervolgonderzoeken, zoals oral history interviews, toekomstscenario’s via ontwerpend onderzoek en kansen voor klimaatadaptatie.”
Presentatie van de opgaveschets
Op donderdag 17 september vond het symposium ‘Watermolenlandschappen: Erfgoed met een duurzame toekomst’ plaats op de Beekdalhoeve te Renkum. Het symposium was onderdeel van de landelijke Landschapstriënnale. In lezingen, workshops en excursies namen we samen met de deelnemers watermolenlandschappen onder de loep.
Aan het einde van de dag presenteerde de Gelderse Erfgoed Alliantie de opgaveschets en overhandigde deze aan gedeputeerde van provincie Gelderland Peter Drenth. Peter Drenth gaf aan trotst te zijn op dit resultaat en deed de toezegging dat de provincie een vervolg graag steunt met een bedrag van € 200.000. Hiermee kan de GEA aan de slag met de vijf kansen die in verkenning gedefinieerd waren.
Samenwerking in de Gelderse Erfgoed Alliantie
Het onderzoek werd uitgevoerd door de Gelderse Erfgoed Alliantie. Deze bestaat uit verschillende organisaties die zich richten op het beheer, behoud en ondersteuning van het Gelders erfgoed. Partners binnen de alliantie zijn: Gelders Genootschap, Geldersch Landschap & Kasteelen, Molenfederatie Gelderland, Erfgoed Gelderland, Monumentenwacht Gelderland, Gelders Restauratiecentrum en Stichting Gelderse Kerken.
Er is nauwe samenwerking met de provincie Gelderland. Binnen het verkennende project over Gelderse watermolenlandschappen werkte een kernteam bestaande uit kwartiermaker Elyze Storms-Smeets, Arjan Nienhuis, David van Loon en Elin Thomassen (Gelders Genootschap), Ciska van der Genugten en Renske Terhürne (Geldersch Landschap & Kasteelen) en Thomaz van Os (Molenfederatie Gelderland), en met bijdragen van Else Gootjes en Roel Kramer (Erfgoed Gelderland) en Henk Hoogeveen en Paul Rijzinga (Provincie Gelderland).
